Η ταχύτατη ψηφιοποίηση των συναλλαγών και η εξάπλωση των ψηφιακών υπηρεσιών έθεσαν εν αμφιβόλω την αποτελεσματικότητα του υφιστάμενου πλαισίου προστασίας των καταναλωτών. Σε αυτό το πλαίσιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προέβη σε μια εμπεριστατωμένη “Αξιολόγηση Καταλληλότητας” (Fitness Check) τριών βασικών Οδηγιών του ενωσιακού δικαίου για την προστασία του καταναλωτή στο ψηφιακό περιβάλλον.
1. Οι Οδηγίες υπό Εξέταση
Η αξιολόγηση επικεντρώθηκε στις εξής Οδηγίες:
- Οδηγία για τις Καταχρηστικές Ρήτρες στις Καταναλωτικές Συμβάσεις (UCTD) [93/13/ΕΟΚ], ενσωματώθηκε με το ν.2251/1994, όπως ισχύει,
-
Οδηγία για τις Αθέμιτες Εμπορικές Πρακτικές (UCPD) [2005/29/ΕΚ], ενσωματώθηκαν στην Ελληνική νομοθεσία και ειδικότερα στο νόμο 2251/1994 με το άρθρο 12 του ν.3587/2007,
-
Οδηγία για τα Δικαιώματα των Καταναλωτών (CRD) [(ΕΕ) 83/2011], ενσωματώθηκε στην Ελληνική νομοθεσία με την Κ.Υ.Α. υπ’ αριθ. Z1-891/13.8.2013.
Παρότι οι εν λόγω Οδηγίες δεν σχεδιάστηκαν αρχικά με γνώμονα το ψηφιακό περιβάλλον, εφαρμόζονται ήδη σε όλες τις ψηφιακές πρακτικές λιανικής πώλησης (B2C).
2. Τι είναι η «Ψηφιακή Δικαιοσύνη»;
Ο όρος αναφέρεται στην ανάγκη διασφάλισης ισοδύναμων επιπέδων προστασίας των καταναλωτών τόσο στον φυσικό όσο και στον ψηφιακό κόσμο. Στοχεύει στην αποτροπή πρακτικών που υπονομεύουν την ελεύθερη βούληση και επιλογή του καταναλωτή μέσω σκοτεινών μοτίβων (dark patterns), παραπλανητικής προσωποποίησης, ή ασαφών όρων σύμβασης.
3. Συμπεράσματα της Έκθεσης
3.1. Νομική Ασάφεια και Περιορισμοί
Οι Οδηγίες, λόγω της τεχνολογικά ουδέτερης και γενικής διατύπωσής τους, αδυνατούν να προσφέρουν επαρκή νομική ασφάλεια για καταναλωτές και επιχειρήσεις. Αν και προσφέρουν ευελιξία, η εφαρμογή τους σε νέες πρακτικές όπως οι influencers, οι AI chatbots και η προσωποποιημένη διαφήμιση απαιτεί ερμηνευτική προσέγγιση από δικαστήρια και αρχές, γεγονός που δημιουργεί καθυστερήσεις και διαφοροποιήσεις μεταξύ κρατών.
3.2. Αυξανόμενη Δυσπιστία και Προβλήματα Συμμόρφωσης
Το 30% των καταναλωτών ανέφερε προβλήματα κατά τις online αγορές το 2023, ποσοστό διπλάσιο από τον στόχο της Επιτροπής (15%). Παράλληλα, η οικονομική ζημία (μετά τη διεκδίκηση αποζημίωσης) ανήλθε σε 7,9 δισ. ευρώ, υπερδιπλάσια του 2017 (3,9 δισ.).
3.3. Προβληματικές Πρακτικές
Η Επιτροπή καταγράφει σειρά πρακτικών που ενδέχεται να παραβιάζουν το δίκαιο προστασίας του καταναλωτή:
-
Dark patterns: χειραγώγηση των επιλογών μέσω σχεδιασμού διεπαφής.
-
Παραπλανητική επιρροή από influencers και κρυφή διαφήμιση.
-
Καταχρηστικές συνδρομές και δυσκολία ακύρωσης ψηφιακών συμβάσεων.
-
Αδιαφανής προσωποποίηση τιμών και περιεχομένου.
3.4. Επιβολή και Εφαρμογή
Η ανεπάρκεια στην επιβολή παραμένει σημαντικό πρόβλημα, παρά την ύπαρξη δικτύων όπως το CPC (Consumer Protection Cooperation). Οι Αρχές προστασίας καταναλωτή αντιμετωπίζουν ελλείψεις πόρων και εξειδίκευσης, ειδικά στον ψηφιακό τομέα.
4. Τι Προτείνει η Επιτροπή
-
Νομοθετικές παρεμβάσεις με σαφέστερους και πιο συγκεκριμένους κανόνες για νέες πρακτικές.
-
Καλύτερη καθοδήγηση (guidance) από την Επιτροπή και ενίσχυση της εφαρμογής σε εθνικό επίπεδο.
-
Συντονισμός με άλλες νομοθεσίες όπως ο Κανονισμός για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA), τις Αγορές (DMA), την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act) και τη Νομοθεσία για τα Δεδομένα (Data Act).
Συμπερασματικά
Η έκθεση επαναφέρει στο προσκήνιο μια βασική αρχή: τα θεμελιώδη δικαιώματα των καταναλωτών πρέπει να διασφαλίζονται εξίσου και στον ψηφιακό χώρο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να προσαρμόσει εγκαίρως το νομικό της οπλοστάσιο, ώστε να εξουδετερώσει τις αθέμιτες πρακτικές της ψηφιακής αγοράς, να μειώσει τη νομική αβεβαιότητα και να ενισχύσει την εμπιστοσύνη του καταναλωτή στον ενιαίο ψηφιακό χώρο.